نوش‌آباد، اين ديه را از بهر آن بدين نام كردند كه يكي از اكاسره (ساسانيان) بدان ناحيت بگذشت، به چشمه‌اي كه آن‌جاست فرود آمد، آن چشمه و موضع را خوش يا فت. بفرمود تا بدانجا ديهي بنا نهادند و "انوش آباد" نام كردند.

آشنايي با شهر تاريخي نوش‌آباد

نوش‌آباد از توابع بخش مركزي شهرستان آران وبيدگل از استان اصفهان، در فاصله 5/7 كيلومتري از شهر تاريخي كاشان و 5/3 كيلومتري از  شهر تاريخي آران وبيدگل واقع شده ا ست. اين شهر داراي آب‌ و هواي گرم و خشك در تابستان و سرد و خشن در زمستان است. نوش آباد داراي 31 هكتار بافت تاريخي و طبق سرشماري سال 1385 داراي 10476 نفر جمعيت است.

آن‌چه به نام شهر زيرزميني معروف است درواقع ساختارهاي متراكم، پيچيده و گسترده‌اي چون دالان‌هاي تاريك تودرتو و اتاق‌هايي با ابعاد كوچك است. مجموعه اويي در زير باقت قديم شهر شكل گرفته و تا سطح كنوني شهر نيز گسترده شده است. وسعت اين شهر به‌دليل ارتباط ميان محلات و حفاظت از جان و مال مردم در مواقع ناامني زياد بوده و در دو سطح افقي و عمودي گسترش يافته است. اين معماري دست‌كن در شهر نوش‌آباد با واژه "اويي" ناميده مي‌شود.

غير از ورودي اصلي ارتفاع تمام قسمت‌هاي اويي به‌ قد طبيعي يك انسان و بين 170 تا 180 سانتي‌متر است. بر سطح ديوارها و در فواصل اندك، جاي پيه سوز به‌چشم مي خورد. در يعضي قسمت‌ها نيز درون ديوار، سكوهاي كوتاهي جهت نشستن ايجاد شده است كه در بعضي از اتاق ها تبديل به طاقچه جهت قرار دادن اشياء مي‌شود.

سيستم تهويه شهرزيرزميني نوش‌‌آباد از طريق كانال‌هايي بوده كه در طبقه اول و به سطح زمين ايجاد شده است. چاه‌هاي مرتبط طبقات، علاوه بر عملكرد عبور و مرور، باعث جريان  يافتن هوا در طبقات پايين مي‌شده است. اين عمل در مورد چاه‌هاي قنات نيز مصداق د ارد.

دسترسي به اين فضاها، به‌دليل قرار گرفتن در زير زمين از طريق يك چاه و كانال باريك و كوتاه ميسر مي‌شود. موضوع تدافعي و پناهگاه بودن اين نوع معماري كه در دل زمين ايجاد شده تأثير فراواني بر چگونگي ارايه پلان معماري آن گذاشته است. بنابراين درخصوص ورودي، دسترسي به اين فضاها نمي‌بايست به سهولت انجام بپذيرد.

روشنايي اين فضاها به‌وسيله پيه‌سوزهاي سفالي بوده و روغن آن‌ها احتمالاً از دو عصارخانه تاريخي موجود در نوش‌آباد تهيه مي‌شده است. در نواقع ناامني و پناه گرفتن در زيرزمين آب مصرفي اهالي از پاياب‌ها و قنات‌ها تأمين مي‌شده است. علاوه بر پاياب‌ها مسير اويي‌هاي به‌گونه‌اي بوده كه در بعضي ازقسمت‌هاي به قنات مرتبط مي‌شده است.

تاريخ ايجاد و استفاده از اين بناها به دوران ساساني و اوايل اسلام مي‌رسد كه در دوران‌هاي بعدي يعني سلجوقي تا صفويه و حتي قاجار مورد استفاده بوده است.

اين مجموعه ارزشمند به شماره 15816 و به‌ سال 1385 در فهرست آثار ارزشمند ملي ثبت شده  است.

ساير جاذبه‌هاي ديدني نوش‌آباد:

-          قلعه خشتي متعلق به دوره سلاجقه

-          مسجد جامع عتيق

-          تخته‌گاه (زماني بارگاه انوشيروان بوده است)

آئين‌هاي نوش‌آباد:

كاروان روز دوم و هشتم محرم، مراسم تاسوعا و عاشورا، مراسم روز يازدهم محرم، مراسم كتل‌برداري، مراسم كشته برداري، مراسم ايام فاطميه، سقاخواني، هوربابايي و انواع نذورات (غذاهاي سنتي).

از صنايع‌دستي شهر قديم مانند جولابافي، شعر بافي و پرورش كرم ابريشم اثري برجا نمانده ولي قالي‌بافي كماكان در چرخه اقتصادي و اجتماعي مردم نقش دارد.